Darowizna to jeden z najpiękniejszych gestów, jakie możemy wykonać wobec drugiego człowieka. To wyraz zaufania, troski i chęci zabezpieczenia przyszłości bliskich. Rodzice przekazują dzieciom mieszkania, dziadkowie wspierają wnuki pieniędzmi, a rodzeństwo pomaga sobie w trudnych momentach. Jednak każdy, kto choć raz doświadczył niewdzięczności obdarowanego, wie, jak bolesne potrafi być to rozczarowanie.
Przykład z życia #1
Pan Jan przez lata marzył o powrocie do Polski i własnym domu pod Krakowem. Budowę powierzył siostrzeńcowi, któremu ufał jak synowi. Podczas jednej z wizyt w kraju przekazał mu kilkadziesiąt tysięcy dolarów i podpisał dokumenty, które, jak zapewniano, miały usprawnić formalności. Potem, już z Ameryki, dosyłał kolejne transze pieniędzy. Siostrzeniec regularnie przesyłał zdjęcia z placu budowy, pokazując rosnące mury i zapewniając, że wszystko idzie zgodnie z planem.
Kiedy Jan przeszedł na emeryturę, postanowił zamknąć swoje amerykańskie sprawy i wrócić do Polski na stałe. Miał już kupiony bilet, spakowane walizki i głowę pełną nadziei. Wtedy zadzwoniła żona siostrzeńca. Jej słowa były jak cios: „Niech pan nie przyjeżdża. Ten dom nie jest pański”. I odłożyła słuchawkę. Jan był wstrząśnięty. Próbował dzwonić, prosić o wyjaśnienia, zrozumieć, co się stało. Nikt nie odbierał telefonu. Cisza po drugiej stronie linii była gorsza niż najgorsza odpowiedź. Okazało się, że będąc w Polsce, Jan nieświadomie podpisał dokumenty przekazujące działkę siostrzeńcowi, po czym siostrzeniec budował się „na swoim”.
Przykład z życia #2
Pani Zofia wraz z mężem przez lata dorobiła się dwóch nieruchomości: ładnego domu jednorodzinnego i niewielkiej, dwurodzinnej kamieniczki tuż obok. Po śmierci męża i wraz z upływem lat utrzymanie dwóch domów stało się dla niej zbyt dużym ciężarem. Miała jednak plan: chciała przekazać kamienicę siostrzenicy. Dziewczyna mogłaby tam zamieszkać, wynajmować drugie mieszkanie i jednocześnie być blisko, by w razie potrzeby pomóc starszej cioci. Siostrzenicy i siostrze pomysł bardzo się spodobał. Zofia przepisała kamienicę i czekała, aż siostrzenica się wprowadzi. Mijały tygodnie, potem miesiące. Tłumaczono jej, że są pewne problemy, że trzeba poczekać. Pewnego dnia Zofia zobaczyła pod kamienicą ciężarówkę i obcych ludzi wnoszących meble. Okazało się, że siostrzenica sprzedała dom, nie informując o niczym cioci. Zostawiła starszą kobietę bez wsparcia, bez opieki, bez domu i bez słowa wyjaśnienia. Zofia stała na chodniku, patrząc, jak obcy ludzie zajmują dom, który miał być jej zabezpieczeniem na starość. W jednej chwili zrozumiała, że została oszukana przez osobę, której ufała najbardziej.
Dlaczego darowizny bez warunków bywają ryzykowne
W praktyce wiele darowizn odbywa się „na słowo honoru”. Darczyńca wierzy, że obdarowany będzie wdzięczny, odpowiedzialny i lojalny. Niestety, życie pokazuje, że nie zawsze tak jest.
Zdarza się, że po przekazaniu mieszkania dziecko przestaje utrzymywać kontakt z rodzicem. Albo że osoba, której pomogliśmy finansowo, zaczyna traktować naszą dobroć jak obowiązek. Bywa, że darczyńca zostaje sam, bez wsparcia, a obdarowany zachowuje się tak, jakby dar był czymś należnym.
W takich sytuacjach pojawia się pytanie: Czy można było temu zapobiec? Odpowiedź brzmi: tak — poprzez darowiznę warunkową.
Polska: darowizna warunkowa i ochrona darczyńcy
Polskie prawo daje darczyńcy szerokie możliwości zabezpieczenia się przed niewdzięcznością. Najważniejsze narzędzia to:
Darowizna z poleceniem. Polecenie to zapis, w którym darczyńca określa, co obdarowany ma zrobić w zamian za dar. Może to być: obowiązek opieki nad darczyńcą, utrzymanie nieruchomości w określonym stanie, zapewnienie darczyńcy prawa do mieszkania, pomoc finansowa w określonych sytuacjach, czy utrzymywanie kontaktu lub współpracy przy sprawach rodzinnych. Polecenie nie tworzy stosunku pracy ani obowiązku „służenia”, ale jest prawnie wiążące. Jeśli obdarowany go nie wykonuje, darczyńca może żądać jego realizacji, a w skrajnych przypadkach odwołać darowiznę.
Darowizna plus służebność osobista mieszkania to jedno z najskuteczniejszych zabezpieczeń. Darczyńca przekazuje nieruchomość, ale zachowuje dożywotnie prawo do mieszkania. Nawet jeśli obdarowany sprzeda dom, służebność nadal obowiązuje. Darczyńca nie może zostać wyrzucony ani zmuszony do wyprowadzki.
Umowa dożywocia - alternatywa dla darowizny. Darczyńca przekazuje nieruchomość, a obdarowany zobowiązuje się do zapewnienia mu opieki, wyżywienia, mieszkania, pomocy w chorobie, organizacji pogrzebu. Jeśli obdarowany nie wywiązuje się z obowiązków, sąd może zamienić świadczenia na rentę lub nawet rozwiązać umowę.
Odwołanie darowizny w Polsce z powodu rażącej niewdzięczności. Polskie prawo chroni darczyńcę wyjątkowo mocno. Zgodnie z art. 898 Kodeksu cywilnego darowiznę można odwołać, jeśli obdarowany dopuścił się rażącej niewdzięczności. Polskie sądy uznają za nią m.in.: odmowę pomocy w chorobie, agresję słowną lub fizyczną, znieważanie darczyńcy, wyrzucenie go z domu, zerwanie kontaktu w sposób krzywdzący. Darczyńca ma rok od momentu, gdy dowiedział się o niewdzięczności, aby odwołać darowiznę. To jest droga, którą mógłby pójść pan Jan z przykładu powyżej.
USA: darowizna warunkowa - trudniejsza, ale możliwa
W Stanach Zjednoczonych darowizna jest traktowana jako czynność nieodwracalna. Sama niewdzięczność obdarowanego nie jest podstawą do cofnięcia daru. Jednak istnieją sposoby, by zabezpieczyć się przed nadużyciami, z których powinna była skorzystać pani Zofia.
Conditional gift: darowizna warunkowa. W USA można przekazać dar pod warunkiem, że obdarowany spełni określone zobowiązania. Warunek musi być: jasno zapisany, możliwy do wykonania i zgodny z prawem. Przykłady: „Przekazuję dom pod warunkiem, że będziesz zapewniać mi opiekę.” „Dam ci pieniądze, jeśli ukończysz studia.” „Przekazuję samochód, ale nie sprzedaj go przez 5 lat”. Jeśli warunek nie zostanie spełniony, dar może zostać cofnięty, ale tylko wtedy, gdy warunek był formalnie zapisany.
Life estate: prawo dożywotniego zamieszkania. To amerykański odpowiednik polskiej służebności. Darczyńca przekazuje nieruchomość, ale zachowuje prawo do mieszkania do końca życia. Obdarowany nie może go wyrzucić ani ograniczyć jego praw.
Contract for care: umowa o opiekę. W USA popularne jest podpisywanie umów, w których obdarowany zobowiązuje się do opieki nad darczyńcą. Jeśli obdarowany nie wywiązuje się z obowiązków, darczyńca może: pozwać go do sądu za naruszenie umowy, żądać odszkodowania, a w niektórych stanach żądać zwrotu daru.
Trust: najbezpieczniejsza forma przekazania majątku. W USA najskuteczniejszym narzędziem ochrony darczyńcy jest trust. Zamiast przekazywać majątek bezpośrednio, darczyńca umieszcza go w trust fund i określa zasady: kto korzysta, kiedy, na jakich warunkach oraz co się stanie, jeśli obdarowany okaże się niewdzięczny. Trust pozwala zachować pełną kontrolę nad majątkiem nawet po jego przekazaniu.
Podsumowanie
Darowizna to piękny gest, ale wymaga rozwagi. W Polsce prawo chroni darczyńcę bardzo mocno; można odwołać darowiznę z powodu rażącej niewdzięczności, ustanowić służebność, polecenie lub umowę dożywocia. W USA darowizna jest trudniejsza do cofnięcia, ale można zabezpieczyć się przez postawienie warunków w pisemnej umowie, ustanowienie life estate lub trust. Porozmawiaj o tych sprawach z kompetentnym prawnikiem.
Dawaj mądrze - z sercem, ale też chroniąc samego siebie.
Elżbieta Baumgartner
Elżbieta Baumgartner jest autorką wielu książek-poradników m.in. “Planowanie spadkowe”, „Jak chować pieniądze przed fiskusem”, „Podręcznik ochrony majątkowej”. Są one dostępne w D&Z House of Books, 5507 W. Belmont Ave., Chicago, albo w wersji elektronicznej w witrynie Poradnika Sukces, www.PoradnikSukces.com, 1-718-224-3492.
