„Ja przecież nic innego nie robię, jak tylko idę pomiędzy was, Ateńczycy, i nakłaniam każdego, ażeby dbał o swoją duszę, by była jak najlepsza, o wiedzę i o cnotę” (z: Obrona Sokratesa)
Rzecz niezwykła i fascynująca. Potężne opracowanie, ponad pięćset stron, o ikonie europejskiej kultury, o którym wiemy nomen omen tyle, że prawie nic nie wiemy, jakkolwiek Krzysztof Łapiński dokonuje cudu rekonstrukcji czegoś z niczego, co w istocie zakrawa na potwierdzenie parmenidesowego przekonania o fundamentalnej roli dedukcji w rozpoznawaniu tego, co jest, nawet jeśli mamy do czynienia ze szczątkowymi faktami.
Jak pisze Łapiński, przytaczając opinię Antona-Hermanna Chrousta, istnieją:
„...informacje o Sokratesie, które można [...] przyjąć za fakty:
- Sokrates istniał
- miał na imię Sokrates
- był obywatelem Aten
- znane są imiona jego rodziców
- wiadomo, do jakiej należał gminy
- prawdopodobnie brał udział w kampaniach wojennych swojego miasta
- jako urzędnik brał udział w procesie dowódców ateńskich w 406 roku
- w 399 roku sądzono go i skazano na śmierć przed ateńskim sądem
- niedługo później wykonano wyrok.
Zdaniem Chrousta cała reszta to literacka opowieść o człowieku, który miał niezwykłą charyzmę i potrafił oczarować rozmówców za pomocą słów”. (s, 103/104)
Czy potrafił oczarować, to też pozostaje w sferze domysłów, bo przecież został skazany na karę śmierci przez braci Ateńczyków, więc to „czarowanie” niekoniecznie wydaje się skuteczne. Oczarował natomiast z pewnością Platona, nie tylko genialnego myśliciela, ale też świetnego stylistę, i to dzięki platońskim dialogom możemy dedukować różne, ewentualne wersje życiorysu Sokratesa. Autor wskazuje w swej książce na wyjątkowe powiązania wybitnych osobowości tamtego okresu, ich wzajemne wpływy i inspiracje. Trudno pozbyć się wrażenia, że owe zależności miały tak ogromne znaczenie, że stały się podstawą europejskiej unikalności w filozoficznym, społecznym, politycznym i każdym innym wymiarze kultury Europy.
Potężne intelektualnie osobowości starożytnego świata uzupełniają się w swych koncepcjach rozumienia najpierw świata, a potem człowieka; Sokrates, Platon, Arystoteles – wielka trójka geniuszy, wzajemnie się przenikająca i uzupełniająca, ale jednocześnie – bo przecież nic nie bierze się znikąd, bo „znikąd” nie istnieje, jak twierdził Parmenides – ich niezwykle wpływowi poprzednicy: Anaksymander, Anaksymenes, Heraklit, Parmenides, Zenon z Elei czy Demokryt. Sokrates żył długo, jak na ówczesne czasy, bo około 70 lat, jeszcze dłużej Platon, bo około 80 lat. Jedynie Arystoteles umarł w wieku 62 lat. Platon był uczniem Sokratesa, a Arystoteles uczniem Platona przez jakieś dwadzieścia lat. Znał Sokratesa jedynie z przekazów Platona, gdyż urodził się 15 lat po śmierci Sokratesa.
Co nadzwyczajnie ciekawe, Zenon z Elei, wybitny uczeń Parmenidesa, twórca dialektyki, apologeta i polemista, czyli ten, który sporo prze Sokratesem dociekał prawdy w sztuce prowadzenia sporów, spotkał się z Sokratesem około 450 roku p.n.e. Jak wynika z platońskiego dialogu Parmenides, Sokrates był wtedy bardzo młody, miał jakieś 20 lat, natomiast Zenon 40.
Wszystkie te daty w zestawieniu pokazują niebywałą zupełnie i nigdy później już niezaistniałą koncentrację geniuszy we wzajemnej zależności. Starożytna Grecja w V i IV wieku p.n.e. to unikalny fenomen, a postać Sokratesa jest tego fenomenu znaczącą ikoną. Dlaczego? Na to pytanie stara się odpowiedzieć Krzysztof Łapiński stawiając postać tego, który wie, że nic nie wie w paradygmacie owego okresu.
Sokrates nie wziął się znikąd, jego zaplecze intelektualne i metoda prowadzenia sporów nie były czymś zupełnie nowym i odkrywczym. Co było rzeczywiście nowe i odkrywcze, to koncentracja uwagi filozofa na drugim człowieku i prowadzenie rozmowy w specyficzny sposób, który ma wskazać na to, co już jest w człowieku, i jedynie wydobyć to na światło dzienne. Sokrates był prawdopodobnie mistrzem w wyłapywaniu błędów, nieścisłości i logicznych sprzeczności w rozumowaniu innych. Metoda elenktyczna (metoda zbijania argumentów), którą doprowadził do perfekcji była najwidoczniej nie do zniesienia dla rozmówców, skoro ostatecznie skazano go na karę śmierci w majestacie ateńskiej demokracji, za psucie młodzieży ateńskiej i bezbożność – dlaczego? Wystarczy przejrzeć dialog Eutyfron, żeby zobaczyć jak błyskotliwie uświadamia rozmówcy, że to co miłe i niemiłe bogom, może być tym samym:
„Nauczyciel, dzięki bezpośredniemu kontaktowi z uczniem, dobiera treść nauczania do etapu, na jakim ów uczeń się znajduje. Sokrates jako nauczyciel szedł jeszcze dalej. Nie przekazywał wiedzy, ale ją wydobywał poprzez umiejętne zadawanie pytań”. (s. 97)
„Prawda to nie spetryfikowane twierdzenie, jest ona procesem, polegającym na wydobywaniu wiedzy z innego, kontaktem z nim i gotowością niesienia pomocy. W tym sensie dialog sokratejski ma wymiar terapeutyczny. Poszukiwanie prawdy przechodzi w dążenie do dobra.
Sokrates, gdy już zacznie z kimś polemizować, nie robi tego przeciwko rozmówcy, ale stara się z nim współdziałać. Rozmówca nie jest przeciwnikiem, którego należy pobić jak w zapasach, ale partnerem we wspólnej wędrówce, w której Sokrates odgrywa rolę przewodnika. Dialog sokratejski to nie kłótnia ani próba dominacji, ale wspólne podążanie w nadziei, że razem osiągnie się więcej niż w pojedynkę”.
Dociekanie prawdy, istotny wymiar działalności Sokratesa, przenosi jego metodę z rozpoznawania świata (kosmosu), na rozpoznawanie człowieka, w jego uwarunkowaniach i odkrywanie tego, z czego istnienia sam rozmówca nie zdaje sobie sprawy. „Mówiąc najkrócej, filozofię, która dotąd była teorią, Sokrates przekształca w praktykę”. (s. 26)
Najmądrzejszy, biografia Sokratesa, Krzysztof Łapiński, wyd. Agora, 2026, s. 527.
Zbyszek Kruczalak
www.domksiazki.com
