/Jednak najczęstszym objawem głupoty, wręcz można powiedzieć, jej współczesnym przejawem, jest przeciętność. Mądrość ma odwagę sprzeciwić się przeciętności i banalności. Jej diagnostą był hiszpański filozof i pisarz J. Ortega y Gasset: „Być może mylę się, ale wydaje mi się, że obecnie pisarz, kiedy bierze do ręki pióro, by napisać coś na znany mu gruntownie temat, powinien pamiętać o tym, że przeciętny czytelnik, dotąd tym problemem nie zainteresowany, nie będzie czytał dla poszerzenia własnej wiedzy, lecz odwrotnie — po to, by wydać na autora wyrok skazujący, jeśli treść jego dzieła nie będzie zbieżna z banalną przeciętnością umysłu owego czytelnika”/. (Tadeusz Gadacz, wykład O pochwale mądrości)
Cotygodniowe teksty o książkach w Monitorze to nie tylko recenzje konkretnych tytułów, to również przegląd istotnych idei, jakie przez te książki się przewijają i to w różnych konfiguracjach. Mnogość omawianych wersji w podejściu do człowieka, świata, konkretnych wydarzeń czy uogólniających teorii pozwala nam odkrywać od nowa, a często na nowo to, co ważne dla tych, którzy oddają się myśleniu – jednym słowem stawia nas w opozycji do wspomnianej w cytacie przeciętności w obcowaniu z drugim. Owo zanurzenie w świeci idei, konceptów, pomysłów, teorii czy totalnych ideologii pozwala – paradoksalnie - z tego zanurzenia się wynurzyć, by nabrać szerszej perspektywy w ich oglądzie.
Idealnym przykładem owej nowej, poszerzonej perspektywy w oglądzie tego, co wydaje się nam, że znamy jest najnowsza książka dwu japońskich autorów (Ichiro Kishimi, filozof i psycholog, oraz Fumitake Koga pisarz i dziennikarza), którzy skomponowali książkę zatytułowaną, Odwaga bycia nielubianym. I nie byłoby w tym nic dziwnego, bo tego typu publikacji omówiliśmy w Monitorze bez liku, począwszy od ikonicznej książki Luoise Hay, Możesz uzdrowić swoje życie, poprzez książki Cornegiego, po bestseller wszech czasów; Potęgę podświadomości, Josepha Murphy’ego, a także najnowsze wydarzenie: Teorię pozwól im – Mel Robbins, książkę, która bije rekordy popularności, a której zdanie przewodnie: „Każdy etap życia wymaga, byś stał się kimś innym” jest wyraźnym echem inspiracji teorią Alfreda Adlera, szczególnie w kontekście jego zasadniczego założenia, iż człowiek może się zmieniać. To adlerowskie przekonanie stoi w jaskrawej sprzeczności z tradycją arystotelesowską, ale pozwala nam dzięki temu przeistoczyć nasz utarte myślenie o przyczynie i skutku, które zakłada, iż musi być zawsze jakaś przyczyna, która skutkuje jakąś sytuacją, stąd też bierze się deterministyczny koncept traum, które wprawdzie wydarzyły się w przeszłości, ale które określają nas na całe życie. Adler zaprzecza temu założeniu mówiąc, iż to my nadajmy owym traumom rezonans, który niepokoi i określa nas na zawsze, a nie one same:
„Nie jesteśmy determinowani naszymi doświadczeniami. Jesteśmy samo-determinowani znaczeniami, jakie tym doświadczeniom nadajemy. Wydarzenia nie determinują znaczeń. To my determinujemy samych siebie znaczeniami, jakie tym wydarzeniom przypisujemy.”
Tym tropem podążają autorzy wspomnianej książki, Odwaga bycia nielubianym, która jest stylizowana na wzór dialogu platońskiego, czyli rozmowę Filozofa z Młodzieńcem. Wzajemne poszukiwanie odpowiedzi na ważne pytania dotyczące tu i teraz w kontekście adlerowskich przemyśleń pozwala nam śledzić tok myślenia obu rozmówców, często w fascynującym, intelektualnym zapętleniu i odwróceniu kontekstów, do których jesteśmy przyzwyczajeni i przywiązani, i których trudno nam się nie tyle pozbyć, co przemyśleć je na nowo.
Podobnie dzieje się z naszymi utartymi przekonaniami, gdy czytamy kultową już książkę, Człowiek w poszukiwaniu sensu, Victora Frankla – rzecz niebywałą w swej niezwykłości i obowiązkową lekturę dla każdego, kto ma głowę ku myśleniu. Wystarczy przyjrzeć się cytatowi wyjętemu z tej niewielkiej przecież objętościowo pracy:
„Jako że każda sytuacja stawia przed człowiekiem konkretne wyzwanie lub problem do rozwiązania, pytanie o sens życia można by z powodzeniem odwrócić. Koniec końców, zamiast pytać o sens swego życia, człowiek powinien uświadomić sobie, że to on sam jest adresatem tego pytania. Inaczej: życie każdemu z nas stawia pytania, a jedynym sposobem, żeby mu odpowiedzieć, jest odpowiadać za swoje życie, być za nie odpowiedzialnym. Tym samym logoterapia dostrzega w odpowiedzialności istotę ludzkiej egzystencji” (Człowiek w poszukiwaniu sensu, s. 164)
Profesor Tadeusz Gadacz namawia nas do myślenia o sobie, do analizowania siebie i do brania za siebie samych odpowiedzialności. Inspiruje nas do myślenia intensywnego i kreatywnego, do istnienia w sensie i umiejętności rozpoznawania bezsensu. Istotność według Profesora to „myślący sposób bycia” i tak to konkluduje za Platonem:
/…warunkiem umiejętnego życia jest myślenie. Ono właśnie odróżnia człowieka od zwierząt. Dlatego bezmyślnym życiem żyć człowiekowi nie warto. Myśląc o życiu, możemy uczyć się go, gdyż na tę umiejętność nigdy nie jest za późno”. Szukanie sensu życia jest naszym obowiązkiem. „Żyć to musieć określać sens swego istnienia” - napisał w książce „O ulotności życia”. Z tego obowiązku nikt nas nie zwolni i nikt nam tego sensu naszego własnego życia za nas nie znajdzie/.
Profesor otwiera swoją drugą książkę „O umiejętności życia” cytatem z Dialogów Seneki, który przecież miał na tyle odwagi, godności i wiary w swoje przekonania, że bez wahania podciął sobie żyły, gdy wymagała tego „sprawa honoru”, jest więc autorytetem, który swym życiem potwierdził głoszone poglądy:
„Człowiek zajęty najmniej jest zdatny do życia, ponieważ żadna umiejętność nie jest trudniejsza niż umiejętność życia. Biegłych w innych umiejętnościach jest wszędzie wielu, niektóre z nich nawet młodzi opanowali do tego stopnia, że i sami mogliby innych nauczać. Żyć jednak trzeba się uczyć przez całe życie, a czym zapewne jeszcze bardziej się zdziwisz, przez całe życie trzeba się uczyć umierać”.
Życia i umierania uczą nas filozofowie na wiele, czasem zupełnie sprzecznych ze sobą, sposobów. Jedni mówią o nieśmiertelności duszy, inni o ułudzie z tym przekonaniem związanej, jedni pokładają sens w boskim wymiarze istnienia, inni tę boskość odrzucają. Wszyscy jednakowoż zmuszają nas do podjęcia wysiłku myślenia, do prowadzenia życia myślnego.
To filozoficzne wędrowanie przez meandry ludzkich konceptów w poszukiwaniu sensu może mieć bardzo różne realizacje, od Dialogów platońskich po podręczniki uczące, jak żyć. Wystarczy ponownie przypomnieć kolejny fragment z książki Człowiek w poszukiwaniu sensu. To tam właśnie możemy dostrzec ten zadziwiający fenomen ucieczki w filozofię, która pozwoliła autorowi przetrwać obóz koncentracyjny:
„To, co w człowieku duchowe, stanowi o istocie człowieka, tylko urzeczywistniając swoją duchową naturę, człowiek prowadzi autentyczną egzystencję. Dzięki tej właściwości człowiek jest w stanie wznieść się ponad swoje uwarunkowania - chorobę, cierpienie, przeciwstawić się swojemu organizmowi psychofizycznemu”. (Człowiek w ... s. 166-167)
Odwaga bycia nielubianym, Ichiro Kishimi, Fumitake Koga, wyd. Galaktyka, 2017, 2025, s. 235.
Człowiek w poszukiwaniu sensu, Victor Frankl, wyd. Czarna Owca, 2023, s.224.
Wiedza o życiu, Alfred Adler, wyd. Vis-a-Vis Etiuda. 2025, s.264.
O umiejętności życia, Tadeusz Gadacz, wyd. Iskry, 2014, s. 120.
Zbyszek Kruczalak
www.domksiazki.com
