Jeśli odpowiesz „tak” na poniższe pytania, lepiej się powstrzymaj
Od lat powtarzamy sobie prostą zasadę: kupuj to, czego potrzebujesz, a nie to, czego pragniesz. W teorii brzmi rozsądnie, ale w codziennym życiu bywa niezwykle trudna do zastosowania. Nawet gdy budżet jest napięty, pokusa „małych przyjemności” wciąż potrafi zwyciężyć. Nie chodzi o to, by sobie wszystkiego odmawiać, lecz o uważność i świadome podejmowanie decyzji – podkreśla Aja Evans, licencjonowana terapeutka ds. zdrowia psychicznego i finansów.
Jej zdaniem, zanim wrzucimy coś do koszyka – czy to w sklepie, czy w Internecie – warto zatrzymać się choć na chwilę i przyjrzeć okolicznościom. Ważne jest nie tylko to, ile mamy pieniędzy i z jakiej okazji robimy zakupy, lecz także to, w jakim jesteśmy nastroju. Evans zachęca, by zadać sobie szczere pytanie: co tak naprawdę teraz czuję? Czy kupuję, bo jestem zdenerwowana, przygnębiona albo mam nadzieję, że ten przedmiot magicznie rozwiąże wszystkie moje problemy?
W takich chwilach pomocna może okazać się metoda HALT, stosowana m.in. w programie Anonimowych Alkoholików. Skrót ten przypomina, by sprawdzić, czy nie jesteśmy: Hungry, Angry, Lonely, Tired – czyli głodni, źli, samotni lub zmęczeni. Jeśli tak, może istnieje inny sposób na zaspokojenie tej potrzeby bez używania karty. Zjedz kawałek czekolady w domu lub zrób coś, co sprawia ci przyjemność, na przykład wybierz się na spacer, porozmawiaj z bliską osobą lub po prostu odpocznij.
Czy masz pieniądze?
Kluczowe są również kwestie czysto praktyczne. Jeśli zakup miałby oznaczać sięganie po pieniądze przeznaczone na czynsz, jedzenie, dojazdy czy spłatę karty kredytowej, odpowiedź powinna być oczywista – warto się powstrzymać. To samo dotyczy funduszu awaryjnego albo oszczędności odkładanych od miesięcy na wakacje. Lepszym rozwiązaniem może być zaplanowanie w budżecie drobnej kwoty wyłącznie na przyjemności. Jak podkreśla Evans, należy robić to realistycznie, bo zbyt rygorystyczne ograniczenia szybko prowadzą do zniechęcenia i porzucenia planu.
Czy próbujesz zaspokoić jakąś emocjonalną potrzebę?
Zdarza się również, że kupujemy nie z potrzeby posiadania nowej rzeczy, lecz dla samej ekscytacji związanej z polowaniem na „skarb”. Jeśli weekend w weekend odwiedzamy wyprzedaże, pchle targi czy sklepy z antykami, warto zastanowić się, co nas tam ciągnie. Być może nie chodzi o przedmioty, lecz o krótkotrwałą euforię związaną z dokonanym zakupem. Świadomość tego mechanizmu sama w sobie potrafi ostudzić zapał i odłożyć kartę płatniczą na bok.
Czy chcesz komuś zaimponować?
Kolejną pułapką bywa chęć zaimponowania innym. Aja Evans zauważa, że sięgamy po najnowsze, drogie produkty, bo wierzymy, że poprawią nasz wizerunek. Warto wówczas zadać sobie pytanie, dlaczego opinia innych ma dla nas tak ogromne znaczenie i dlaczego właśnie ta rzecz rzekomo ma podnieść naszą wartość. To moment, w którym – jak mówi terapeutka – zaczyna się „najciekawsza część pracy nad sobą”.
Czy kupujesz bez zastanowienia?
Brian Vines z Consumer Reports zwraca z kolei uwagę na inny aspekt – pochopne decyzje zakupowe. Jeśli zamierzamy kupić nowy materac, telefon czy sprzęt AGD, dobrze jest poświęcić chwilę na sprawdzenie opinii, porównanie cen i parametrów. Wyższa cena wcale nie oznacza lepszej jakości, choć jednocześnie kupowanie najtańszego produktu „na teraz” często kończy się koniecznością szybkiej wymiany. Vines radzi nawet, by przed zakupem porozmawiać z kimś, kogo uważamy za rozsądnego konsumenta – z bogatą ciocią, która „ma już wszystko” albo z kimś wyjątkowo oszczędnym i pragmatycznym. Obie perspektywy bywają bezcenne.
Na koniec pozostaje jeszcze jedno, proste kryterium: własna satysfakcja. Jeśli mamy ochotę na pączka, a w cukierni zostały tylko babeczki i sernik, może wcale nie warto brać zamiennika. Jak mówi Vines, jeśli to nie jest dokładnie to, czego pragniemy, lepiej odejść z pustymi rękami, zamiast później żałować niepotrzebnego zakupu.
Świadome kupowanie zaczyna się od refleksji nad sobą. Czasem wystarczy chwila zatrzymania, by uświadomić sobie, że to, co wydawało się konieczne, wcale nie jest nam potrzebne. Dzięki temu przyjemność z drobnych zakupów staje się bardziej prawdziwa, a nasze finanse – stabilniejsze.
