Jeden nawyk z dzieciństwa fizycznie przekształca mózg, a okno czasowe, w którym można działać, jest mniejsze, niż większość rodziców sądzi. Dziecko, które przed dziewiątym rokiem życia zaczyna czytać dla przyjemności, wkracza w okres dojrzewania z udowodnioną naukowo przewagą neurologiczną. Większa kora mózgowa, lepsza kontrola uwagi, bogatsze słownictwo. Żaden program szkolny nie jest w stanie tego w pełni zastąpić. Tak wynika z badania opublikowanego w Psychological Medicine, obejmującego ponad 10 000 młodych nastolatków w Stanach Zjednoczonych.
Naukowcy z Uniwersytetu Cambridge i Uniwersytetu Fudan w Szanghaju odkryli, że wczesne czytanie dla przyjemności wiązało się z większą całkowitą powierzchnią kory mózgowej. Różnice zaobserwowano w obszarach odpowiedzialnych za przetwarzanie języka, kontrolę uwagi i integrację sensoryczną, w tym w korach skroniowej, czołowej i wyspowej. Te same rejony wcześniej łączono z lepszym zdrowiem psychicznym i regulacją zachowania.
„Znaleźliśmy istotne dowody na to, że czytanie jest powiązane z ważnymi czynnikami rozwojowymi u dzieci: poprawia ich funkcje poznawcze, zdrowie psychiczne i strukturę mózgu, które są fundamentem przyszłego uczenia się i dobrostanu” — powiedziała profesor Barbara Sahakian z Katedry Psychiatrii Uniwersytetu Cambridge.
Zauważono, że najsilniejszy wpływ czytanie miało nie na abstrakcyjne rozwiązywanie problemów, lecz na tzw. skrystalizowane zdolności poznawcze — zasób wiedzy, język i rozumienie.
Najlepsze 12 godzin tygodniowo
Zespół badawczy zidentyfikował wyraźny próg: wyniki poznawcze rosły wraz ze wzrostem tygodniowego czasu czytania, osiągając szczyt przy około 12 godzinach. Powyżej tej granicy wyniki stopniowo spadały. Badacze sugerują, że dzieci czytające znacznie więcej niż 12 godzin tygodniowo prawdopodobnie poświęcają mniej czasu na sport i kontakty społeczne, które również wspierają rozwój poznawczy.
Wyniki strukturalne pozostały znaczące nawet po uwzględnieniu takich czynników jak wiek, płeć, etap dojrzewania, wykształcenie rodziców czy dochód rodziny. Obserwacje w czasie potwierdziły, że wczesne czytanie zapowiadało wyższe wyniki poznawcze w badaniach kontrolnych dwa lata później.
Czytanie buduje zasób słów, którego nic nie zastąpi
Brytyjskie dane precyzyjnie pokazują, jak ta przewaga wygląda w praktyce. Badacze z Centre for Longitudinal Studies przy UCL przetestowali słownictwo prawie 11 000 czternastolatków. Nastolatki czytające dla przyjemności każdego dnia rozpoznawały o 26 procent więcej słów niż rówieśnicy, którzy nigdy nie czytali w wolnym czasie. Ci, którzy dorastali w domach z dużą liczbą książek, uzyskiwali wyniki o 42 procent wyższe niż nastolatkowie z domów z niewielką liczbą książek.
Nawet po uwzględnieniu wykształcenia rodziców, ich zawodu i testów poznawczych przeprowadzonych, gdy dzieci miały pięć lat, codzienni czytelnicy wciąż uzyskiwali wyniki o 12 procent wyższe.
„Wyniki sugerują, że jeśli młodzi ludzie zostaną zachęceni do odkrycia miłości do książek, może to odmienić bieg ich życia, niezależnie od ich pochodzenia” — stwierdziła dr Alice Sullivan, profesor socjologii na UCL.
Nie każda lektura działa tak samo
To, co nastolatek czyta, ma znaczenie. Teksty wymagające głębokiego, skupionego rozumienia, na przykład powieści, eseje, teksty argumentacyjne, przynoszą największe korzyści. Zmuszają mózg do budowania sensu z symboli, śledzenia narracji przez długie fragmenty i jednoczesnego utrzymywania wielu idei w umyśle. Krótkie treści typowe dla mediów społecznościowych nie angażują umysłu nawet w zbliżony sposób.
Szczególnie interesujące są wyniki dotyczące rozwoju społecznego. Długoterminowe obserwacje opublikowane w Scientific Reports wykazały, że ogólne czytanie rekreacyjne nie przewidywało lepszego zachowania prospołecznego. Wyjątkiem okazała się jedna kategoria: czytanie współczesnej literatury pięknej wiązało się z większą prospołecznością i mniejszą liczbą problemów rówieśniczych. Literatura popularna, komiksy i literatura faktu takiego efektu nie wykazały. Autorzy sugerują, że teksty literackie — przedstawiające psychologicznie złożone postacie, których motywacje trzeba samodzielnie odczytywać — w wyjątkowy sposób ćwiczą zdolność rozumienia innych ludzi.
Co mogą zrobić rodzice?
Dane z badania Cambridge pokazują też, że nastolatki czytające dla przyjemności spędzają mniej czasu przed ekranami i śpią dłużej. To dwa czynniki niezależnie związane z lepszym zdrowiem psychicznym.
Analiza bliźniąt wykazała, że wczesne czytanie dla przyjemności ma umiarkowane podłoże genetyczne, ale czynniki środowiskowe odgrywają istotną rolę. To dobra wiadomość dla rodziców.
„Zachęcamy rodziców, by robili wszystko, co możliwe, aby rozbudzić w dzieciach radość z czytania już od najmłodszych lat. Zrobione właściwie, da im to nie tylko przyjemność i radość, ale również wspomoże ich rozwój i zachęci do długotrwałych nawyków czytelniczych, które mogą przynosić korzyści nawet w dorosłym życiu” — podsumował profesor Jianfeng Feng z Uniwersytetu Fudan.
źródła: Psychological Medicine, University of Cambridge, UCL Centre for Longitudinal Studies, Scientific Reports
