Zmiany w mózgu mogą rozwijać się bez wyraźnych objawów, zanim pojawią się zauważalne problemy z pamięcią czy myśleniem. Nowe badanie przeprowadzone wśród blisko 9 tysięcy dorosłych mieszkańców Kanady wykazało, że osoby jedzące najwięcej żywności ultraprzetworzonej częściej miały takie uszkodzenia widoczne w rezonansie magnetycznym. Wyniki nie dowodzą jednak, że to właśnie dieta była ich przyczyną.
W grupie o najwyższym spożyciu tego rodzaju produktów szanse występowania bezobjawowych zmian w mózgu były o 40 proc. wyższe niż w grupie spożywającej ich najmniej. Uszkodzenia stwierdzono u około 8 proc. uczestników z najniższym spożyciem i u ponad 11 proc. z najwyższym. Chodziło o zmiany związane z zaburzeniami krążenia krwi i uszkodzeniami drobnych naczyń mózgowych.
Jednocześnie wyniki testów pamięci i myślenia niewiele różniły się między badanymi grupami. Jak wskazuje współautorka badania Sonia Anand, związek między sposobem odżywiania a zdrowiem mózgu może być widoczny, zanim człowiek zauważy trudności w codziennym funkcjonowaniu. Główny autor analizy, Russell J. de Souza, zwrócił natomiast uwagę, że podobne uszkodzenia zwykle kojarzymy ze schorzeniami rozpoznawanymi i leczonymi w znacznie starszym wieku.
Zmiany widoczne tylko w badaniu
Analiza opublikowana w czasopiśmie „JAMA Network Open” objęła dane 8783 osób uczestniczących w dwóch kanadyjskich badaniach zdrowotnych. Badani mieli od 35 do 69 lat, a ich średni wiek wynosił około 58 lat. Żadna z osób nie miała rozpoznanej choroby serca. Kobiety stanowiły 56,6 proc. badanych, a większość uczestników była biała i miała europejskie pochodzenie.
Badani wypełniali szczegółowe kwestionariusze dotyczące odżywiania w poprzednim roku. Naukowcy klasyfikowali produkty według stopnia przetworzenia, oddzielając żywność nieprzetworzoną lub przetworzoną w niewielkim stopniu od produktów wytwarzanych przemysłowo, często zawierających liczne dodatki. Do tej ostatniej kategorii należą m.in. pakowane przekąski, słodzone napoje i gotowe dania.
Żywność ultraprzetworzona dostarczała uczestnikom przeciętnie około 42 proc. dziennej energii. Podzielono ich na cztery równe grupy według poziomu jej spożycia. Przy porównywaniu wyników uwzględniono m.in. wiek, płeć, pochodzenie etniczne, dochody, wykształcenie, aktywność fizyczną, palenie tytoniu, kaloryczność diety oraz występowanie cukrzycy i nadciśnienia.
Oceniano również zawartość tłuszczu w organizmie, jego ilość wokół narządów wewnętrznych i w wątrobie. Obrazy rezonansu magnetycznego mózgu analizowali neurolodzy, którzy nie znali pozostałych informacji o uczestnikach. Nie wszystkie pomiary były dostępne dla każdej osoby.
W mózgu poszukiwano dwóch rodzajów sygnałów ostrzegawczych: drobnych plamek pozostawionych przez zablokowany przepływ krwi, znanych jako ciche udary, oraz jasnych plamek sygnalizujących uszkodzenie najmniejszych naczyń krwionośnych mózgu. Obie kategorie zaliczano do uszkodzeń mózgu. Dwa standardowe testy służyły natomiast ocenie ogólnej sprawności poznawczej i szybkości przetwarzania informacji.
Istotne różnice, ale także zastrzeżenia
Osoby spożywające najwięcej żywności ultraprzetworzonej miały przeciętnie o około 1,7 punktu procentowego wyższą zawartość tłuszczu w organizmie niż uczestnicy z najniższym spożyciem. Więcej tłuszczu gromadziło się też wokół ich narządów wewnętrznych. Nie stwierdzono natomiast różnicy w ilości tłuszczu w wątrobie.
Tkanka tłuszczowa odkładająca się głęboko w jamie brzusznej jest powiązana ze stanem zapalnym i uszkodzeniami naczyń krwionośnych. Może więc stanowić jedno z możliwych ogniw łączących sposób odżywiania ze zmianami w mózgu. Badanie nie rozstrzyga jednak, czy tak właśnie było w tym przypadku.
Ważne zastrzeżenie dotyczy także sposobu obliczania spożycia. O 40 proc. wyższe szanse występowania zmian w mózgu odnotowano wtedy, gdy naukowcy porównywali liczbę porcji żywności ultraprzetworzonej w przeliczeniu na 2000 kalorii. Kiedy zamiast tego oceniali, jaki procent całej energii w diecie pochodził z takich produktów, zależność była słabsza i nie osiągnęła istotności statystycznej. Nie można było zatem wykluczyć, że wynikała z przypadku.
Silniejszy związek zaobserwowano u kobiet. W grupie o najwyższym spożyciu szanse występowania uszkodzeń mózgu były o 78 proc. wyższe niż w grupie jedzącej najmniej takich produktów. U mężczyzn nie stwierdzono wyraźnej zależności. Autorzy podkreślają jednak, że porównanie według płci nie było wcześniej zaplanowane, dlatego wymaga potwierdzenia w kolejnych badaniach.
W niektórych dodatkowych analizach osoby spożywające więcej żywności ultraprzetworzonej uzyskiwały nawet nieco lepsze wyniki testów poznawczych. Naukowcy przestrzegają przed traktowaniem tego jako dowodu korzyści. Taki rezultat mógł wynikać z przypadku, niedokładności pomiarów lub faktu, że wielu uczestników osiągało wyniki bliskie maksymalnym, co utrudniało wychwycenie różnic.
Warzywa nie wyjaśniają wszystkiego
Większemu spożyciu żywności ultraprzetworzonej nie towarzyszyło jedzenie mniejszej ilości warzyw. Przeciwnie, w kolejnych grupach rosła liczba porcji warzyw, produktów pełnoziarnistych i nabiału. Dopiero w grupie o najwyższym spożyciu produktów ultraprzetworzonych odnotowano mniej owoców.
Spadał jednak udział żywności nieprzetworzonej i minimalnie przetworzonej w ogólnej liczbie zjadanych porcji: z 68,6 proc. w grupie o najniższym spożyciu produktów ultraprzetworzonych do 41,5 proc. w grupie o najwyższym. Wynikało to w dużej mierze ze wzrostu łącznej liczby spożywanych porcji.
Zdaniem autorów zaobserwowanych zależności prawdopodobnie nie da się wyjaśnić wyłącznie obecnością lub brakiem określonych grup żywności. Możliwe znaczenie mają cechy samych produktów ultraprzetworzonych, takie jak zawartość cukru, wpływ na apetyt lub inne czynniki związane ze sposobem ich wytwarzania. To jednak hipotezy wymagające dalszych badań.
Analiza ma istotne ograniczenie: dietę i stan zdrowia oceniano w jednym okresie, zamiast śledzić ich zmiany przez lata. Nie pozwala to ustalić, co było przyczyną, a co skutkiem. Osoby jedzące więcej żywności ultraprzetworzonej miały też zazwyczaj niższe dochody, mniej się ruszały i częściej chorowały na cukrzycę oraz nadciśnienie. Choć naukowcy uwzględnili te różnice w obliczeniach, nie mogli wyeliminować wpływu wszystkich możliwych czynników.
Przywołane przez autorów wcześniejsze badania wiązały bezobjawowe zmiany widoczne w rezonansie z późniejszym udarem i pogorszeniem sprawności poznawczej. Nadal nie wiadomo, czy ograniczenie żywności ultraprzetworzonej zmniejszyłoby prawdopodobieństwo takich uszkodzeń. Wyniki wskazują jednak, że brak problemów z pamięcią nie musi oznaczać braku zmian w naczyniach mózgu — mogą one być widoczne już w średnim wieku.
