Według Światowej Organizacji Zdrowia, do 2050 roku odporne na leki „superbakterie” mogą zabijać nawet 10 milionów ludzi rocznie. Antybiotyki, które w XX wieku zrewolucjonizowały medycynę, tracą dziś skuteczność w zastraszającym tempie.
Nadzieją na przełamanie impasu może być zapomniana metoda leczenia odkryta ponad sto lat temu – terapia fagowa. Wykorzystuje ona wirusy naturalnie atakujące bakterie, tzw. bakteriofagi, które wnikają do komórek bakteryjnych i niszczą je od środka.
Powrót do łask
Choć kiedyś terapia fagowa została zepchnięta na margines przez odkrycie penicyliny, dziś badacze na całym świecie znów się nią interesują. Najnowsze odkrycia pokazują, że bakterie posiadają zaskakujące mechanizmy obronne, gdy zostaną zaatakowane przez wirusy.
Zespół naukowców z Uniwersytetu w Melbourne i Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie udokumentował niezwykłą taktykę bakterii – tworzenie wewnętrznej „strefy kwarantanny” wokół wirusa. Odcięty od zasobów nie może się namnażać i ginie. Dzięki obrazowaniu 3D i eksperymentom genetycznym badacze mogli niemal w czasie rzeczywistym obserwować, jak bakterie „odgradzają” intruza.
„Odkryliśmy, że bakterie zaatakowane przez fagi potrafią dzielić się asymetrycznie, odrzucając zainfekowaną część i ratując resztę komórki” – wyjaśniła prof. Sigal Ben-Yehuda, współautorka badań.
Zrozumienie tego mechanizmu to pierwszy krok do jego neutralizacji, tak aby fagoterapia była skuteczniejsza. Naukowcy sugerują np. możliwość opracowania związków chemicznych, które uniemożliwią bakteriom wykrywanie fagów i uruchamianie obrony.
Od badań do praktyki
Fagoterapia ma szerokie zastosowanie – od tabletek i płynów doustnych, przez maści, aerozole i opatrunki, aż po wlewy dożylne. W 2023 roku w Izraelu po raz pierwszy wyleczono kota imieniem Squeaks z lekoopornej infekcji, stosując indywidualnie dobraną mieszankę fagów bezpośrednio na ranę. Antybiotyki zawiodły, ale po kilku tygodniach terapia fagowa doprowadziła do całkowitego zagojenia miejsca operowanego.
Od blisko wieku antybiotyki były podstawowym narzędziem w walce z bakteriami, ale ich skuteczność gwałtownie maleje. Od 2016 roku użycie antybiotyków wzrosło o ponad 21 procent. Według projektu Global Research on Antimicrobial Resistance (GRAM), każdego roku ponad milion osób umiera z powodu zakażeń odpornych nie tylko na antybiotyki, lecz także na leki przeciwgrzybicze, przeciwpasożytnicze i przeciwwirusowe.
Choć fagoterapia w świecie zachodnim wciąż uchodzi za eksperymentalną, od dekad stosuje się ją w Gruzji czy w Polsce. Najnowsze odkrycia nadają temu kierunkowi nową dynamikę i dają nadzieję, że fagi pewnego dnia staną się równoprawnym narzędziem walki z infekcjami – a może nawet zastąpią antybiotyki tam, gdzie te zawodzą.
