Gdy w przyszłym miesiącu światowi przywódcy spotkają się w Belém w Brazylii na konferencji klimatycznej COP30, minie dokładnie dziesięć lat od podpisania przełomowego Porozumienia Paryskiego. Dokument ten miał wyznaczyć kierunek działań, które pozwoliłyby ograniczyć globalne ocieplenie i zapobiec jego najbardziej katastrofalnym skutkom. Najnowsze raporty pokazują jednak, że globalne wysiłki pozostają dalekie od założonych celów.
Jak stwierdziła Kelly Levin, dyrektor ds. nauki, danych i zmian systemowych w Bezos Earth Fund, żaden z 45 globalnych wskaźników postępu, które są obecnie monitorowane, nie rozwija się w tempie pozwalającym zrealizować cele Porozumienia Paryskiego. Jej słowa padły podczas prezentacji raportu „The State of Climate Action 2025”, opracowanego przez Systems Change Lab we współpracy z ClimateWorks Foundation, Climate High-Level Champions oraz World Resources Institute.
Autorzy raportu ocenili postęp w wielu kluczowych obszarach walki ze zmianami klimatu: od rozwoju odnawialnych źródeł energii i pojazdów elektrycznych, przez wycofywanie węgla i subsydiów dla paliw kopalnych, po ochronę lasów, technologie usuwania dwutlenku węgla z atmosfery oraz finansowanie działań klimatycznych. Wnioski nie napawają optymizmem: sześć wskaźników co prawda się poprawia, lecz zbyt wolno, by osiągnąć cele klimatyczne, 29 wyraźnie pozostaje w tyle, a pięć zmierza w złym kierunku.
Postęp – jak podkreśla Levin – istnieje, ale czas ucieka szybciej, niż świat jest w stanie reagować.
Jedną z głównych barier pozostaje wciąż energetyka węglowa, szczególnie w szybko rozwijających się krajach Azji. Węgiel jest najbardziej emisyjnym paliwem kopalnym, wytwarzającym więcej dwutlenku węgla na jednostkę energii niż ropa czy gaz. Choć w wielu regionach stopniowo wypierają go tańsze odnawialne źródła energii, tempo tego procesu musiałoby być aż dziesięciokrotnie szybsze, by świat zbliżył się do realizacji celów Porozumienia Paryskiego. Oznaczałoby to konieczność zamykania około 360 elektrowni węglowych rocznie – oraz rezygnację ze wszystkich planowanych projektów węglowych.
Równie ambitne przyspieszenie konieczne byłoby w innych sektorach. Rozbudowa transportu publicznego powinna następować pięć razy szybciej, technologie usuwania CO₂ z atmosfery muszą rozwijać się dziesięciokrotnie dynamiczniej, a finansowanie działań klimatycznych powinno wzrosnąć niemal o bilion dolarów rocznie. Choć ta kwota wydaje się ogromna, autorzy raportu zwracają uwagę, że to zaledwie około dwóch trzecich tego, co rządy na świecie przeznaczają obecnie na subsydiowanie paliw kopalnych.
Szczególną rolę w walce ze zmianami klimatu odgrywają lasy. Rosnące drzewa pochłaniają i magazynują ogromne ilości dwutlenku węgla, jednak gdy są wycinane pod pastwiska, kopalnie czy zabudowę, zgromadzony w nich węgiel szybko wraca do atmosfery. Ograniczenie wylesiania ma więc znaczenie nie tylko przyrodnicze, lecz także klimatyczne.
Tymczasem po okresie względnej poprawy tempo utraty lasów znów zaczęło rosnąć. Aby spełnić cele Porozumienia Paryskiego, ochrona lasów musiałaby poprawić się aż dziewięciokrotnie. Szczegółowe dane przynosi również inny raport, Forest Declaration Assessment, przygotowany przez koalicję organizacji społecznych i badawczych. Wynika z niego, że światowi liderzy realizują swoje zobowiązania dotyczące zakończenia wylesiania jedynie w około 40 procentach. W samym 2024 roku trwale utracono około 20 milionów akrów lasów – obszar porównywalny z powierzchnią Karoliny Południowej.
Deklaracje to za mało
Jak zauważa Erin Matson, główna autorka raportu, z roku na rok rośnie przepaść między deklaracjami a rzeczywistością. Narzędzia do zatrzymania wylesiania są znane, ale państwa, firmy i inwestorzy wciąż wykorzystują je w bardzo ograniczonym zakresie.
Nieprzypadkowo więc COP30 odbędzie się w Amazonii – po raz pierwszy doroczne negocjacje klimatyczne będą miały miejsce w sercu jednego z najważniejszych ekosystemów świata. Gospodarz konferencji, Brazylia, planuje uruchomienie nowatorskiego mechanizmu finansowania ochrony lasów – Tropical Forest Forever Facility. Celem tego projektu jest inwestowanie środków publicznych i prywatnych na rynkach finansowych, a następnie przeznaczanie zysków na ochronę i odbudowę lasów w krajach tropikalnych.
COP30 będzie także momentem startowym dla nowych krajowych planów redukcji emisji w ramach Porozumienia Paryskiego, tzw. Nationally Determined Contributions (NDC). Eksperci uważnie obserwują, czy przedstawione zobowiązania będą proporcjonalne do skali wyzwania. Cassie Flynn z Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju zwraca uwagę, że choć nie wszystkie największe kraje emitujące gazy cieplarniane opublikowały jeszcze swoje plany, te zaprezentowane dotychczas są jakościowo znacznie lepsze niż wcześniejsze propozycje.
Flynn podkreśla jednak, że same deklaracje nie wystarczą – muszą zostać poparte realną polityką i środkami budżetowymi, jeśli świat ma wrócić na ścieżkę zgodną z celami klimatycznymi.
Jednocześnie wiele krajów dostrzega dziś także gospodarczy potencjał działań na rzecz klimatu, wynikający z gwałtownego spadku kosztów energii wiatrowej, słonecznej oraz magazynowania energii. Kelly Levin porównuje obecną sytuację do tej sprzed dekady, gdy podpisywano Porozumienie Paryskie. Wówczas samochody elektryczne stanowiły mniej niż 1 procent sprzedaży nowych aut osobowych. Dziś co piąty sprzedawany samochód na świecie jest elektryczny, a w Chinach – największym rynku motoryzacyjnym – pojazdy elektryczne odpowiadają już za około połowę nowych rejestracji.
To pokazuje, że rzeczywistość w wielu obszarach wyprzedziła prognozy sprzed dziesięciu lat. Jednocześnie emisje wciąż rosną, arktyczny lód morski osiąga rekordowo niskie poziomy, a ostatnia dekada była najcieplejszą w historii pomiarów. Czysta energia rozwija się dynamicznie, lecz nadal zbyt wolno wobec tempa zmian klimatycznych.
Jak podsumowuje Levin, postęp wyraźnie skierował świat ku realnym możliwościom, ale teraz musi przyspieszyć – do tempa, którego wymaga nauka.
